Derinkuyu'daki Üzümlü Kilise ve Baş Melekler Kilisesi üzerinden kimlik muhasebesi

TARİH

“PAPAZ YOK CAMİ YE GİTTİ”

 

Evet yanlış duymadınız: Papaz yok, camiye gitti. Aslında tam olarak böyle olmadı ama papaz gitti sonuçta ve bu amansız savaşı CAMİ YENDİ, TC YENDİ. İsteyen istediği kadar Noel diye tepinsin, Derinkuyu’da cami yendi, haberiniz olsun.

 

Fotoğrafta gördüğünüz Aziz Theodoros Trion Kilisesi, diğer adıyla Üzümlü Kilise, Nevşehir’e yakın önemli yerleşim yerlerinden biri olan Derinkuyu’da, Rumca adıyla Malakopi’de inşa edilmiş. Derinkuyu, Aksaray’dan (Koloneia) Kayseri’ye (Kaisereia) giden Bizans yolu üzerindeki yeraltı şehirlerinden biri. Hıristiyanların Romalıların zulmünden kaçmak için kazdığı en müthiş, daha sadece %10’u ortaya çıkartılmış ve gezmeye açık yeraltı şehri. Derinkuyu’da 19. yüzyıla ait anıtsal iki kilise var ve bu açıdan civarındaki yerleşim bölgelerine göre, nasıl diyeyim, biraz daha (çok afedersiniz!) papaz dostu olduğu anlaşılıyor. Ve bu sebeple tahmin edeceğiniz üzere burada çok papaz olunmuş (ABV bu nasıl deyim!?!)

 

 

1920’lere kadar Derinkuyu Rum ağırlıklı olmasına rağmen dil ve din açışından karışık bir nüfusa sahip. Bizans’tan kalma birkaç ufak kilise ve manastırın yanında bir de Rumca eğitim verilen prestijli bir okul var. Bir sene arayla (1858 ve 1859) inşaatlarına başlanan yukarda bahsettiğim iki büyük kilise ise 1839 Tanzimat Fermanı’ndan sonra gayrimüslimlere tanınan haklar içerisinde gerçekleştiriliyor.

 

Üzümlü Kilise’den diğer kareler şöyle:

 

kilise3

 

 

Alo Aşk...

Alo aşk…

 

Alem buysa, kıral...

Alem buysa, kıral…

 

kilise

 

 

Bahsettiğim iki kiliseden diğeri ise camileşmiş. Baş Melekler Kilisesi olmuş size Cumhuriyet Cami:

 

Cumhuriyet Camii:başmelekler kilisesi Foto Tugba Tanyeri-Erdemir

 

Minare vesilesiyle fetih tamamlanmış gibi. Camiye dönüştürülmüş kilise oldukça sık rastlanan bir durum olmakla beraber, bu örneğe bakarsanız özellikle iç mimarisi mümkün mertebe korunmuş. Aşağıda linkini verdiğim akademik çalışmaya göre ikonostaz ve belli başlı Hıristiyan semboller yapının içerisinde yerli yerinde duruyor ve bu anlamda ilginç bir örnek.

 

ikonostaz

 

Bu iki kilise birbirine mesafe olarak çok yakın ve yerleşim planları da birbirlerine oldukça benziyor. Bu kadar yakın mesafede aynı mezhepten iki benzeri kilise olmasının sebebi, bahsettiğim araştırmaya göre, birbiriyle geçinemeyen iki Rum Ortodoks mahallesi olabilir. 1923 itibariyle Anadolu’nun her yanında terkedilmiş kiliseler çeşitli kişisel ve yerel istek/ihtiyaçlara göre kullanılıyor. 1940’lara kadar bu iki kiliseden Üzümlü Kilise değirmen (nasıl bir şey hayal edemedim), Baş Melekler Kilisesi ise tahıl ambarı olarak kullanılıyor.

 

Baş Melekler Kilisesi 40’ların sonunda Tahsin Ertaş adlı bir vatandaşa satılıyor ve Ertaş’ın sözleriyle, tek bir taşına dokunulmadan camiye dönüştürülüyor. Girişine de şu yazı konuyor: “Eğer Ayasofya’nın fatihi Fatih Sultan Mehmet ise bu toprakların fatihi de Atatürk’tür.”* Bu ibare Demokrat Parti ve CHP arasında o dönemlerde din, sekülerlik ve Atatürk mirası üzerinden gerçekleşen ateşli tartışmalar ve çekişmeler içinde değerlendirilirse özellikle düşünmeye değer.

 

Bunu okuduğumda, aklıma birkaç ay evvel çıkmaya başlayan Magma Dergisi’nde, Serkan Ayazoğlu’nun tarihçi Cemal Kafadar ile yapmış olduğu söyleşideki fetih muhasebesi geldi. Kafadar bir yerde şunları söylüyor:

 

Bir kere bugün fetihler nasıl anlaşılmalı ve anlatılmalı? Bu soruya taze bir bakış getirebilir miyiz? Anadolu ve Rumeli’nin Türkleşme – İslamlaşma anlatısına bizim hikâyemiz olarak sahip çıkıyor, o anlatıdaki biz’le özdeşleşiyor, kendimize evlad-ı fatihan diyoruz, hep kendimizi evlad-ı fatihan yani fethedenlerin çocukları kimliği çerçevesinde görüyoruz. Peki evlad-ı meftuhan kim? Onlar da biz değil miyiz? Bir dakika, onlar biz değilsek biz kimiz? … Biz orada fatihan olarak mı, meftuhan olarak mı bulunduk?

 

Biz kimiz hakkaten? Fethedilen (penetre edilen) olmanın yarattığı sonsuz utancın hesabını geçtim; hep fetheden olmak, karşısına da fethedilmiş topraklar, dinler, kimlikler, bedenler koymak insanın öncelikle kendi karmaşık, derin ve çok katmanlı tarihine ve ilişkiler ağına ettiği bir haksızlık değil mi? Kimlik inşamızı karşıtlık üzerine konumlandırılmış, sadece biri olabileceğimiz bir fetheden ve fethedilmiş ikiliği üzerinden yapmak, bitmek tükenmek bilmeyen bir ezikliğin, sığlığın ve hırsın en açık göstergesi herhalde. İnsanın kendi tarihine en acıklı ihaneti.

 

Aziz Theodoros Trion (Üzümlü) Kilisesi’nin özgün kitabesinde Yunanca şunlar yazıyor:

 

Agios Thedoros Trion’un bu çok kutsal kilisesi, İmparator Sultan Abdülmecid Han zamanında, onun yüksek iradesi ile, Aziz İkonion (metropoliti) Neofitos Efendi’nin teşviki ile ve burada (Malakopi) mahalinde ikamet eden Hırıstiyanların bağışları ile, Haldiaslı baş mimar Kiriako Papadopoulos Efendi’nin zahmetleriyle inşa edilmiştir. Agios Theodoros’a ithaf edilmiş ve kutsanarak açılmıştır. Ki onun (Agios Theodoros) vasıtalarıyla Allah bu memleketi bütün tehlikelerden korusun. Amin. Sene 1858 Mayıs 15

 

Dua tutmamış, papaz da camiye gitmiş ama nasıl olduysa üzümler yerinde duruyor. İleri sarıyor ve bugünlere geliyoruz. Üzümleri turistleri şehre çekmek, döviz bırakmalarını sağlamak için yem olarak kullandığımız, fethimizin nadide örneklerini pazarladığımız günlere:

 

“Derinkuyu Kaymakamı Mithat Can Kutluca, AA muhabirine yaptığı açıklamada, Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay’ın ilçeyi ziyareti sırasında talimatını verdiği Üzümlü Kilise olarak bilinen Aziz Theodoros Trion Kilisesi’nin, Kaymakamlık Köylere Hizmet Götürme Birliği’ne tahsisi işlemlerinin başladığını bildirdi. Kilisenin yıllardır atıl durumda bulunduğunu anımsatan Kutluca, “Yakında turizm faaliyetlerinde yerini almasını beklediğimiz kilisenin, ilçemiz turizmine bundan sonra daha faydalı olacağına inanıyorum. Tarihi Üzümlü Kilise’nin hem ilçe turizminin gelişmesinde hem de kültürel faaliyetlerde kullanılması planlanıyor” dedi. Kilise ve civarındaki 16 adet dükkan ile 1 adet kafeteryanın Kaymakamlığın kontrolüne geçeceğini, Derinkuyu Yeraltı Şehri çevresinin fiziki olarak daha uygun bir biçimde ortaya çıkmasını ve turistin daha çok ilgisini çekerek, ilçede kalma süresinin artırılmasının planlandığını belirten Kutluca, Bakan Günay’ın kiliseden elde edilecek gelirin kiliseye harcanması talimatı verdiğini söyledi.”

 

Sözkonusu meydan, 16 dükkan ve kafeterya yapılmış, gördüm. Ancak atıl durumdaki Üzümlü Kilise’nin halini de siz gördünüz. Bir kilisenin, turistlerin ‘ilçede kalma sürelerinin artırılması’ amacıyla bakıma değer görülmesi bugünkü tarihsel ve kültürel miras anlayışımızı özetliyor. Bir internet sitesinin okunma ve bounce rate hesabını yapar gibi kilise cami ve ören yeri gezme hesabı yapmak tam da bu kafaya yakışıyor.

 

19. yy'dan bir düğün fotoğrafı. İbrahim Uzun'un dijital arşivinden

19. yy’da Baş Melekler Kilisesi’nde gerçekleşmiş bir Rum Ortodoks düğünün fotoğrafı. İbrahim Uzun’un dijital arşivinden

 

* Bahsettiğim akademik çalışma İngilizce olduğundan ve orijinaline yer vermediklerinden kendim çevirdim ve bu sebeple yazıt biraz farklı olabilir.

 

Tuğba Tanyeri-Erdemir, Robert M. Hayden, and Aykan Erdemir’in Baş Melekler Kilisesi üzerine yaptığı çalışma için şuraya.

Kapadokya Nevşehir Derinkuyu Üzümlü (Aziz Theodoros Trion) Kilisesi turizme kazandırılacak, Hristiyan Gazete, Temmuz 2012

Aziz Theodoros Trion Kilisesi, Turistik Rehber

 

YAZARIN DİĞER YAZILARI

KÜLTÜR

YErkekler Sevdikleri Trans Kadınları Neden Öldürüyor?
Erkekler Sevdikleri Trans Kadınları Neden Öldürüyor?

Kimse benim erkekleri kandırmadığımı, kandırmama gerek olmadığını bilmeyecek.

MEYDAN

YDNA’sı Silinmiş Evlatların Mezarı
DNA’sı Silinmiş Evlatların Mezarı

88 gün açlığın sonunda Murat Gün'ün kemikleri Dersim'e, babasına dönüyor.

  • Kumsal

    Bu kiliseye en yakın arkadaşımla Kapadokya’ya gittiğimizde aşık olmuştuk. Uzun uzadıya bir kuyruğa girip yer altı şehrine inmemiz gerekirkeni, bu kilisenin endamına kapılıp yolumuzu değiştirmiştik. Bahçeesi kocaman ve mimarisi çok güzel bir kilise. Kasvetli bir havası var, aklınıza direk türlü korku filmleri dolabiliyor. Ama asıl korkunç olan biraz yaklaşıp duvarlarına baktığınızda dünyanın en gereksiz insanlarının yazdığı dünyanın en gereksiz yazıları. Ben papaz arkadaşla ilgili yazıyı hatırlamıyorum ama arka taraftaki duvarlarda SEXS yazdığını dahi hatırlıyorum. Bir de bu şekilde, konudan bu kadar habersiz. Biz kendi ülkemizde de olsak Nevşehirdeyken bir turist gibi dolaştık etrafta, farklı bir havası, farklı bir kokusu var oraların. Bu kilise de gördüğümde işte görülmesi, fotoğrafı çekilmesi gereken bir yer diye düşünmüştüm. Duvarlardaki yazıları gördükten sonra içim burkuldu… Müslümanlığın saygı, sevgi, merhamet, hoşgörü, misafirperverlik, temizlik, edep, adap dini olduğunu söyleyip duruyorlar. Ben buna dair bir tane kanıt bile göremiyorum artık etrafımda. Kendi dinini yüceltmek için, taptığın tanrının bir ibadethanesine sadece senin dininden bir kaç sene önce gönderilmiş diye saygısızlık edebilme hakkı. Beni bu dinden nefret ettiren ona inanan insanlar oldu ne yazık ki.

  • 5h4rfl1

    para kazanmayı veya sükse yapmayı kültür varlıklarını korumanın ön koşulu olarak kabul eden zihniyet kimilerine şirin görünse de aynı zihniyet kendi çıkarı ile kültür varlığı karşı karşıya geldiğinde tam bir canavara dönüşüyor. örneklerini saymakla bitiremeyeceğimiz kadar kültür varlığı kıyımı gerçekleştirdiler. bir yerde restorasyon, konservasyon vb. hizmet varsa bilin ki oradan bir çıkar var.kültür varlıklarını turizm aracı olarak kabul etme eğilimi son yıllarda epey yaygınlaştı.
    konuyla ilgili güzel bir röp. :http://arkeologlardernegi.org/977/din-dil-irk-ayrimi-yapmaksizin-butun-tarihi-eserlere-kotu-davraniyoruz/

  • http://dengesizinterazisi.blogspot.com.tr Nikki

    Kendi tarihini bu kadar unutan, tarihine bu kadar kötü davranan bir millet daha olamaz. Kimi Kurtuluş Savaşı’ndan sonrasını unutuyor kimi de İstanbul’un Fethi’nden, sonuç tarihi bir kiliseye ”ALEMİN KIRALI ÇILGIN ÇOCUK” yazan bir nesil. Ama aynı nesil, yurtdışındaki bir camiye graffiti yapılsa İNANÇLARIMIZA SAYGI GÖSTERMİYOLAAAAARĞ diye ayaklanır.

    Saygı görmek için saygı göstermek lazım ama saygı para getiren bir şey olmadığı için bugünün Türk toplumunda değer görmemesi normal.

  • Oşu Bubu

    Dünyanın En Büyük ve En Az 3 Bin Yıllık Yer Altı Şehri Nasıl Olur da 3. Dereceden SİT Alanı İlan Edilir?
    Süper Kent Kapadokya dosyası kapsamında bölgenin isyankar korumacılarından aktivist Mükremin Tokmak ile Kapadokya’nın sorunlarını konuştuk.
    http://www.arkitera.com/soylesi/694/mukremin-tokmak

Bir de bunlar var

Bitimsiz Düşüşüyle Yeşilçam’ın Küçük Hanımefendisi
Nezihe Muhiddin Hanım Ne Alemde?
“İşte Hayatınız” – Sümerbank Desen Arşivi

Send this to friend